Museum Het Rembrandthuis | De anatomische les van Dr Nicolaes Tulp

Home > Rembrandt > Belangrijkste werken > De anatomische les van Dr Nicolaes Tulp

De anatomische les van Dr Nicolaes Tulp

Rembrandt schilderde dit groepsportret van zeven chirurgijns en de medicus Nicolaes Tulp in 1632. Het schilderij is er één uit een reeks van groepsportretten die voor de bestuurskamer van het Chirurgijnsgilde zijn gemaakt en waarvan de oudste uit 1603 stamt. Zo’n anatomiestuk kent een centraal motief, een anatomische les, en een hoofdrolspeler, de praelector ofwel de voorlezer. De aanleiding voor het ontstaan van dit schilderij was de anatomische les die Tulp in januari 1632 verrichtte. Een vooraanstaand medicus gaf tweemaal per week theorieles aan de Amsterdamse chirurgijns. Onderdeel van deze bijscholing was het bijwonen van praktijklessen in het anatomisch theater om zo meer inzicht te krijgen in de menselijke anatomie. Ieder jaar kon er een openbare ontleding plaatsvinden, meestal in de winter omdat het lijk anders te veel stonk. De ontleding gebeurde dan onder leiding van de praelector. Deze deed dat niet elk jaar, maar in 1631 verrichtte Tulp, die drie jaar ervoor voorlezer van het Chirurgijnsgilde was geworden, zijn eerste lijksectie. In 1632 deed Tulp het weer. Naar aanleiding van die sectie maakte Rembrandt het bewuste schilderij.

Rembrandt van Rijn, De anatomische les van Nicolaes Tulp, gesigneerd en gedateerd ‘Rembrandt ft. 1632’, doek, 169,5 x 216,5 cm, ’s-Gravenhage, Mauritshuis

De artistieke prestatie van de nog jonge schilder is verbazingwekkend, temeer daar hij tot dan toe nog niet al te veel portretten had geschilderd Het lijkt of Rembrandt de groep mannen op een bepaald moment heeft getroffen. Het schilderij is echter een zorgvuldige compositie waarover goed is nagedacht. De aandacht van de beschouwer is gericht op de activiteit van Tulp die demonstreert hoe de spieren van de arm lopen. Daartoe is de arm van het lijk opengelegd. Voor het lichaam werd gewoonlijk het lijk van een misdadiger gebruikt. In dit geval was dat Adriaen het Kint. De namen van de voorgestelden staan op het papier dat door de achterste man wordt vastgehouden.
Dit schilderij was Rembrandts eerste groepsportret. Het was een eervolle opdracht voor zo’n jonge kunstenaar. De opdrachtgevers moeten met het werk tevreden zijn geweest. De hieropvolgende opdracht voor een anatomiestuk werd namelijk in 1656 weer aan Rembrandt gegeven. Dergelijke schilderijen waren - en bleven - eigendom van het gilde waartoe de opdrachtgevers behoorden. Het stuk hing vanaf het jaar van ontstaan in het Waaggebouw op de Nieuwmarkt, niet al te ver van Rembrandts eigen woning. De ontleedplaats bevond zich eveneens in de Waag. De anatomische les van Nicolaes Tulp bleef tot in het begin van de negentiende eeuw in Amsterdam. Nadat in 1798 het Chirurgijnsgilde was opgeheven, kwamen de schilderijen in het bezit van het Chirurgijnsweduwenfonds. Het bestuur van dat fonds besloot in 1828 het schilderij te verkopen. De voorgenomen openbare verkoping werd echter bij Koninklijk Besluit verboden. Vervolgens is het schilderij door het Rijk aangekocht. Het bevindt zich sindsdien in de collectie van het Mauritshuis.